De Hoge Raad heeft box 3 niet alleen veroordeeld, maar feitelijk ook begraven. Met het arrest van afgelopen vrijdag is het fictieve rendement definitief door de mand gevallen. Wat resteert is een politieke en fiscale puinhoop: een systeem dat juridisch onhoudbaar is verklaard, een Belastingdienst die kraakt onder de druk en een nieuwe coalitie die eigenlijk pas in 2025 wilde verbouwen, maar nu met spoed de brand moet blussen.

Volgens door het Financieel Dagblad geraadpleegde fiscalisten komt de belasting op daadwerkelijk behaalde rendementen veel sneller dan gepland. Dat is geen luxe, maar noodzaak. Houdt de coalitie vast aan de oorspronkelijke planning, dan wacht de Belastingdienst vier jaar lang een tsunami aan bezwaarschriften. Miljoenen spaarders zullen — terecht — hun geld terugvragen. Politiek gezien is dat niet vol te houden. Juridisch al helemaal niet.

Bas Jacobs, hoogleraar economie aan de Erasmus Universiteit, noemt de box 3-crisis "een uitgelezen kans". En daarin heeft hij gelijk. Wie het arrest goed leest, ziet niet alleen een afrekening met een slecht systeem, maar ook een richtingaanwijzer. Belasten op fictie kan niet meer; belasten op realiteit moet. Dat klinkt eenvoudig, maar het duiveltje zit in de uitvoering.

Een nieuw box 3-stelsel zou aan drie eisen moeten voldoen. Ten eerste: rechtvaardigheid. Spaarders die jarenlang nauwelijks rendement maakten, maar wel werden aangeslagen alsof ze risicovolle beleggers waren, verdienen herstel. Ten tweede: eenvoud. Een systeem dat afhankelijk is van complexe waarderingen, uitzonderingen en forfaits is gedoemd te ontsporen — zeker bij een overbelaste Belastingdienst. Ten derde: uitvoerbaarheid. Belast wat meetbaar is, wanneer het meetbaar is. Dat pleit voor een vermogensaanwas- of vermogenswinstbelasting, met realistische vrijstellingen en heldere regels.

De ironie wil dat uitstel nu juist het duurste scenario is. Elk jaar vasthouden aan een dood systeem vergroot de schade, de onzekerheid en het wantrouwen. De coalitie kan zich verschuilen achter het coalitieakkoord, maar de werkelijkheid heeft dat akkoord inmiddels ingehaald.

Box 3 was ooit bedoeld als pragmatische oplossing. Het is geëindigd als symbool van fiscale hoogmoed. Als deze crisis ergens goed voor is, dan is het dit: eindelijk de moed om fictie los te laten en eerlijkheid te belasten. Niet in 2025, maar nu.